Risicofactoren en vooruitzichten

In 2015 werd de Kazakse economie zwaar getroffen door een drievoudige externe schok. De olieprijzen (de belangrijkste bron van inkomsten op de lopende rekening en van overheidsinkomsten) namen een duikvlucht, Rusland belandde in een economische crisis (waardoor de Russische roebel sterk deprecieerde), en de economie in China – de belangrijkste handelspartner – kende een groeivertraging. Hierdoor stortten de Kazakse inkomsten op de lopende rekening ineen en kwam het in 2015 tot een tekort op de lopende rekening. Daarnaast daalde ook de munt heel wat in waarde. Bovendien verslechterden ook de buitenlandse schuld en de schuldaflossingsratio’s, waardoor het financieel risico – deels getemperd door de Kazakse buitenlandse activa en het grote aandeel intercompany-leningen in de buitenlandse schuld – de hoogte in werd gedreven. Er wordt wel verwacht dat het tekort op de lopende rekening vanaf dit jaar zou afnemen. Toch heeft de banksector het al zwaar te verduren gekregen, wat nog steeds een impact heeft op de vooruitzichten. Zo blijven de kredietvoorwaarden vrij streng. Bovendien moet de publieke sector de banksector blijven ondersteunen, en dat heeft weer een negatieve invloed op de overheidsfinanciën, terwijl die ook al een knauw kregen met de instorting van de olieprijzen. In dat opzicht zijn de overheidsfinanciën verslechterd, maar de algemene overheidsschuldenratio blijft wel nog op een gunstig niveau.

De verklaring voor de slechte beoordeling van het systemische commerciële risico (C op een schaal van A tot C) is vierledig: zwakke reële bbp-groei, erbarmelijke kredietvoorwaarden, een zwakke munt en een hachelijk zakenklimaat. Toch is er ook wat positief nieuws: door de beslissing in 2015 om naar een zwevende wisselkoers te gaan, nam de druk op de buitenlandse-deviezenreserves af. Dat is een goed teken voor het politieke risico op korte termijn, aangezien dat de liquiditeit van een land aangeeft. Credendo plaatst het politieke risico op korte termijn momenteel in categorie 3/7, deels omdat de kortetermijnschuld – nu nog matig – aan een opmars bezig is. De politieke situatie in Kazachstan is relatief stabiel. Het zijn voornamelijk de hoge buitenlandse schuld, de druk op de lopende rekening en de begroting, en de sterke afhankelijkheid van natuurlijke rijkdommen die ervoor zorgen dat het Kazakse politieke risico op middellange termijn in categorie 6/7 blijft.
 

Feiten & cijfers

Pro's

  • Omvangrijke natuurlijke rijkdommen
  • Flexibele wisselkoers
  • Lage algemene overheidsschuld

Contra's

  • Sterk afhankelijk van natuurlijke rijkdommen
  • Zwakke banksector
  • Hoge externe schulden

Staatshoofd

  • President Nursultan Nazarbayev

Regeringsleider

  • Eerste minister Bakytzhan Sagintayev

Kiesstelsel

  • Presidentsverkiezingen: termijn van vijf jaar, laatste verkiezingen in april 2015
  • Parlementsverkiezingen: termijn van vijf jaar, laatste verkiezingen in maart 2016

Bevolking

  • 17,5 miljoen

Inkomen per capita

  • 11.390 USD

Inkomensgroep

  • Hoger middeninkomen

Belangrijkste exportproducten

  • Olie en gascondensaat (48,8% van de inkomsten op de lopende rekening), fabricaten (10,1%), ertsen en metalen (7,7%), transportdiensten (6,6%), voeding (2,9%) en toerisme (2,8%)

Beoordeling landenrisico

Onzekerheid omtrent presidentiële opvolging in een context van groeiende sociale onvrede

In april 2015 werd President Nursultan Nazarbayev herverkozen voor een termijn van vijf jaar. Hij is al aan de macht sinds Kazachstan in 1991 onafhankelijk werd. In maart 2016 vonden vervroegde parlementsverkiezingen plaats om de macht van de regerende partij over de legislatuur te bevestigen. Het parlement keurde in maart 2017 grondwetswijzigingen goed om macht over te dragen van de president naar het parlement en de regering. De presidentiële verantwoordelijkheden zijn daardoor voornamelijk toegespitst op buitenlandse zaken en de nationale veiligheid. De regering heeft het vooral voor het zeggen in sociale en economische programma’s en de belangrijkste rol voor het parlement is weggelegd in de opstelling van en het toezicht op de ministerraad.

De politieke situatie is zeer stabiel geweest tot nu toe. De grote vraag blijft wie de opvolger van de stilaan oudere president zal worden. Hij is immers een sleutelfiguur voor de stabiliteit in het land. De huidige president is ook erg populair. Hij heeft zijn sporen verdiend door politieke stabiliteit te brengen, de levensstandaard op te krikken en de opkomst van een middenklasse. Hij heeft een systeem opgebouwd op basis van een patronagenetwerk.

Toen het economisch klimaat verslechterde en de tenge flink in waarde afnam in 2015, doken ook de eerste tekenen van sociale onvrede op. De dynamiek tussen de verschillende elites zal waarschijnlijk ook nog op de proef gesteld worden nu het regime over minder middelen beschikt om te verdelen onder de machtigste elites en clans. Bovendien maken de autoriteiten zich net als in andere landen in de regio ook zorgen over de toenemende islamisering. Anderzijds kan dat ook gebruikt worden als een excuus om het staatstoezicht op de burgermaatschappij te verstrengen.

Kazachstan is een nauwe bondgenoot van Rusland en lid van de Euraziatische Unie, en probeert goede relaties te onderhouden met zowel Rusland, als met het Westen en China. Toch werd Kazachstan – waar ongeveer een vijfde van de bevolking Russische roots heeft – enigszins afgeschrikt door de Russische tussenkomst in Oekraïne. De relaties met belangrijke handelspartner en investeerder China zijn tamelijk goed. Zo nam Kazachtstan deel aan het Chinese One Belt, One Road-project (de ‘Nieuwe Zijderoute’). De bevolking is vaak echter eerder sceptisch ingesteld. Zo braken er vorig jaar, hoewel dat zeer uitzonderlijk is in Kazachstan, nog protesten los nadat de autoriteiten hadden geprobeerd om de landwet aan te passen. Het volk vreesde dat die wijzigingen zouden leiden tot grootschalige privatiseringen van landbouwgrond en zo de deur zouden openzetten voor grondbezit door Chinese investeerders.

Betere groeivooruitzichten, maar nog grote uitdagingen

Na jaren van sterke groei (met een gemiddelde van iets meer dan 7% tussen 2000 en 2014), werd de Kazakse economie zwaar getroffen door een drievoudige externe schok. De olieprijzen (de belangrijkste bron van inkomsten op de lopende rekening en van overheidsinkomsten) namen een duikvlucht, Rusland belandde in een economische crisis (waardoor de Russische roebel sterk deprecieerde), en de economie in China – de belangrijkste handelspartner – kende een groeivertraging. In 2014 werd het ‘Nurly Zhol’-stimuleringspakket gelanceerd. Dit was bedoeld om de infrastructuurproblemen aan te pakken en jobs te creëren, en heeft geholpen om de eerste impact van de externe schokken te compenseren. Maar het ging van kwaad naar erger: de bbp-groei vertraagde in 2015 tot 1,2% en in 2016 tot 1,1%. Dit jaar zou de reële bbp-groei weer op gang moeten komen en 2,5% bereiken nu de olieproductie weer opgedreven wordt dankzij de positieve ontwikkelingen in het Kashagan-olieveld.

Ook voor de volgende jaren wordt een betere groei verwacht. Die verbetering zou er komen dankzij de evolutie in de oliesector en de ambitieuze structurele hervormingen die momenteel aan de gang zijn. Maar er is nog werk aan de winkel. De economie is sterk afhankelijk van China en de natuurlijke hulpbronnen, en daardoor ook kwetsbaar voor schommelingen in de grondstofprijzen. De zwakke banksector is niet in staat om de economie te ondersteunen en dat zou kunnen doorwegen op de overheidsfinanciën.

Ambitieuze structurele hervormingen 

Momenteel zit het land in een overgang van een zwaar gecentraliseerde economie naar een markteconomie. Het zakenklimaat verbetert, maar vertrekt wel van een slechte startpositie. De corruptie blijft hoog. Het land staat (net als Rusland en Oekraïne) op de 131e plaats in de corruptie-index van Transparency International. Beter nieuws is de 35e plaats in de Ease of Doing Business Index 2017 van de Wereldbank. Dit is een forse verbetering tegenover de 51e plaats in 2016. Kazachstan sloot zich in november 2015 aan bij de Wereldhandelsorganisatie.

De overheidssector blijft een grote rol spelen in de economie, en dan met name wat betreft natuurlijke hulpbronnen en mijnbouw, getuige onder andere de enorme omvang van het overheidsinvesteringsfonds Samruk Kazyna. In 2015 lanceerde de overheid een breed hervormingsprogramma (‘100 concrete stappen’), bedoeld om de efficiëntie van de overheidsadministratie en de rechtsstaat te verbeteren, de economie te diversifiëren en governance-uitdagingen aan te pakken.

De autoriteiten kondigden ook een groot privatiseringsplan aan om de rol van de staat in de economie in te perken. Aandelen van de volgende bedrijven zullen opgenomen worden in het privatiseringsproces: olie- en gasbedrijf KazMunayGas, uraniumbedrijf Kazatomprom, spoorwegmaatschappij Kazakhstan Temir Zholy, luchtvaartmaatschappij Air Astana en mijnbouwbedrijf Tau-Ken Samruk. Het betreft het meest ambitieuze privatiseringsprogramma sinds het land in 1991 onafhankelijk werd. De beslissing om aandelen in grote staatsbedrijven te verkopen, zal waarschijnlijk buitenlandse investeerders aantrekken. Toch kan het nog wel een lastige opdracht worden gezien de huidige sombere situatie en omdat de autoriteiten de contracten en wetgeving indertijd in hun voordeel hebben bijgewerkt. Bovendien kan de interesse van investeerders flink bekoelen doordat de regering nog steeds een meerderheid behoudt (het zgn. ‘gouden aandeel’).

Verslechtering van de externe sector

De oliesector was in 2016 goed voor zo’n 50% van de inkomsten op de lopende rekening (gedaald van 60% in 2014) en genereert in 2017 zowat 30% van de algemene overheidsinkomsten (gedaald van 50% in 2014). Maar de sector staat natuurlijk onder zware druk nu verwacht wordt dat de lage olieprijzen nog voor lange tijd zullen aanhouden. De huidige olieproductie wordt gedomineerd door twee enorme olievelden: Tengiz en Karachaganak. Deze twee zijn verantwoordelijk voor ongeveer de helft van de totale Kazakse olieproductie. De olieproductie in Kashagan kwam weer op gang in oktober 2016, na een onderbreking die zich voordeed net na de opstart van de productie in 2013. De toename in de olieproductie zette druk op de Kazakse verbintenis onder de OPEC- en niet-OPEC-overeenkomst om de olieproductie te verlagen.

Als gevolg van de sterke prijsdaling vanaf midden 2014, ontstond er in 2015 een tekort op de lopende rekening dat in 2016 alleen maar groter werd. Nog verontrustender is het feit dat de inkomsten op de lopende rekening halveerden tussen 2013 en 2016, waardoor de externe balans er fel op achteruitging. Ook de import, van voornamelijk duurzame consumptiegoederen en investeringsgoederen, is sterk gedaald. Anderzijds zijn de directe buitenlandse investeringen in de olie- en gassector wel aanzienlijk gestegen in 2016. Er wordt ook verwacht dat ze de komende jaren relatief hoog zullen blijven, mede dankzij de uitbreiding van het Tengiz-olieveld en het privatiseringsplan.

Vanaf dit jaar zouden de inkomsten op de lopende rekening er weer bovenop moeten komen na drie opeenvolgende jaren van daling, en zou het tekort op de lopende rekening moeten verkleinen. Als de grondstofprijzen relatief stabiel blijven, zou deze positieve trend het komende jaar moeten aanhouden.

De buitenlandse-deviezenreserves zijn lichtjes afgenomen in absolute cijfers. Ze volstaan wel nog want ze dekken nog meer dan drie maanden import en bijna twee keer de (relatief lage maar sterk stijgende) kortetermijnschuld. In dit opzicht heeft de centrale bank in augustus 2015 een goede beslissing genomen. Door de tenge vrij te laten zweven en niet per se de koppeling met de USD te willen aanhouden, blijven de buitenlandse-deviezenreserves gespaard. Maar diezelfde beslissing zorgde er ook wel voor dat de wisselkoers sterk deprecieerde in 2015 (zie grafiek). Sinds 2016 gaat de tenge weer de goede kant op en neemt de munt stilaan in waarde toe. Na de piek van 13% eind 2015, is de inflatiedruk afgenomen en de wisselkoers gestegen. De inflatie zal naar verwachting ongeveer 7,5% bedragen tegen eind 2017.

Zwakke banksector 

Terwijl de sector nog herstellende was van de bankencrisis van 2008, werd hij opnieuw zwaar getroffen in 2015. De sterke depreciatie van de binnenlandse valuta (meer dan 45% gedaald tegenover de USD in 2015) en de hachelijke economische toestand hebben geleid tot een slechtere activakwaliteit, winstgevendheid en kredietvoorwaarden. De sector werd lang overschaduwd door slechte kredietpraktijken, onduidelijkheid over eigendom en de afhankelijkheid van staatssteun. Een groot verschil met 2008 is dat de banksector niet langer afhankelijk was van externe financiering. Deze keer had de sector een positieve nettopositie van buitenlandse activa, terwijl er eind 2007 sprake was van een ruim negatieve activapositie (van meer dan 20% van het bbp).

In december 2016 intervenieerde de Nationale Bank van Kazachstan (NBK) in twee kleine banken, waarvan er een gesloten werd. Daardoor stroomden de deposito’s naar banken die beschouwd werden als veilig. Kazkommertzbank (KKB), de grootste bank, zat ook in een lastige positie en zal waarschijnlijk worden opgekocht door Halyk, de tweede grootste bank. Die nieuwe entiteit zal dan goed zijn voor bijna 40% van de activa van de banksector. De staat heeft voor ongeveer 8 miljard USD aan slechte leningen overgenomen om de balans van de KKB op te kuisen en zo de transactie te ondersteunen. De slechte activa werden ingebracht in het fonds voor probleemleningen om opgelost te worden. Er worden nog andere fusies overwogen. Zo denkt Tsesnabank, de derde grootste bank, erover om Bank Centrecredit op te kopen.

Helaas hebben de problemen in de banksector ook gevolgen voor particulieren en bedrijven. Krediet is zeer beperkt toegankelijk. Door de hoge rentevoeten is een lening voor veel gezinnen en bedrijven simpelweg te duur. De verhouding van de privéleningen tot het bbp daalde van 63% in 2014 tot 54% in 2016. Dit weegt zwaar op het systemisch commercieel risico.

De zwakke banksector is niet in staat om de economie op korte termijn te ondersteunen en vormt een risico voor de overheidsfinanciën. De autoriteiten boden steun door middel van plaatsingen van deposito’s en een gesubsidieerd kredietprogramma. Dit jaar zal de staatssteun aan de banksector vermoedelijk rond de 4% van het bbp liggen. Dit zal waarschijnlijk gefinancierd worden door het Nationaal Fonds voor de Republiek Kazachstan, en leiden tot een toename in de binnenlandse overheidsschuld.

Ondanks de forse stijging van het fiscaal tekort tot 6,3% in 2017, blijven de algemene overheidsfinanciën solide. De algemene overheidsschuld is laag en zou naar verwachting relatief stabiel blijven (net boven de 20% van het bbp in 2016), ook al is de publieke schuld onlangs sterk toegenomen. Hoe hoog de schuld van de staatsbedrijven uiteindelijk is, is moeilijk te bepalen door een gebrek aan transparantie. Toch vormt ze een mogelijk passief voor de regering gezien de ruime omvang van hun activiteiten.

Risico’s met betrekking tot de omvangrijke buitenlandse brutoschuld deels getemperd

De bruto-buitenlandseschuldratio’s zijn fors gestegen sinds 2013 en in 2016 behaalden ze een erg hoog niveau van respectievelijk meer dan 300% van de inkomsten op de lopende rekening en 120% van het bbp. Nu verwacht wordt dat het saldo op de lopende rekening zal verbeteren in 2017 dankzij de hogere olieproductie en de niet-olie-export, zullen de bruto-buitenlandseschuldratio’s de komende jaren vermoedelijk geleidelijk aan beginnen dalen maar toch nog relatief hoog blijven.

Naast de stijging van de buitenlandse schuld, is relatief gezien ook de schuldaflossingsratio dramatisch gestegen (mede doordat de inkomsten op de lopende rekening sterk gedaald zijn). Er wordt dan ook verwacht dat deze ratio de komende jaren boven de 30% van de inkomsten op de lopende rekening zal blijven. Het financieel risico is bijgevolg vrij hoog. Wel beschikt Kazachstan over buitenlandse activa in zijn staatsinvesteringsfonds (het Nationaal Fonds voor de Republiek Kazachstan) ter waarde van 45% van het bbp in 2016. Dit tempert enigszins het financieel risico samen met het feit dat zowat de helft van de bruto buitenlandse schuld intercompany-leningen betreft.