Czynniki ryzyka i perspektywy

W 2015 r. gospodarka Kazachstanu doznała ciężkiego ciosu zewnętrznego: gwałtowny spadek cen ropy naftowej (główne źródło wpływów na rachunku bieżącym i dochodów publicznych) i kryzys gospodarczy w Rosji (znaczna deprecjacja rubla), zbiegły się w czasie ze spowolnieniem gospodarczym w Chinach, będących głównym partnerem handlowym kraju. W efekcie tych wydarzeń znacznie spadły wpływy, a saldo na rachunku bieżącym osiągnęło poziom deficytowy. Co więcej, nastąpiło gwałtowne osłabienie waluty, a w konsekwencji także zadłużenia, podnosząc ryzyko finansowe do wysokiego poziomu. Według prognoz, od bieżącego roku deficyt na rachunku bieżącym zmniejszy się, jednakże szkody powstałe w sektorze bankowym nadal pogarszają ogólne perspektywy i oceny. Sektor publiczny nadal musi wspierać sektor bankowy, co dodatkowo odbija się na stanie finansów publicznych, i tak już przecież osłabionych w związku z gwałtownym spadkiem cen ropy naftowej. Warto jednak zaznaczyć, że w tym samym czasie wskaźnik długu sektora instytucji rządowych i samorządowych pozostawał na umiarkowanym poziomie.

Słabe wyniki wzrostu realnego PKB, niekorzystne warunki kredytowania, słaba waluta i trudne warunki biznesowe sprawiają, że oceny systemowego ryzyka handlowego znajdują się w najgorszej kategorii C (w skali od A do C). Po stronie pozytywów warto jednak wspomnieć decyzję o uwolnieniu waluty w 2015 r., co pomogło ustabilizować poziom rezerw. Czynnik ten wpływa korzystnie na oceny krótkoterminowego ryzyka politycznego, które w głównej mierze odnosi się do oceny płynności kraju. Krótkoterminowe ryzyko polityczne Credendo znajduje się obecnie w kategorii 3/7 częściowo dlatego, że dług krótkoterminowy (który nadal uznać można za umiarkowany) przejawia tendencję wzrostową. Stosunkowo stabilne otoczenie polityczne, wysoki poziom zadłużenia zewnętrznego oraz wysoki poziom uzależnienia od zasobów naturalnych uzasadniają z kolei klasyfikację ryzyka MLT na poziomie 6/7.

Fakty i liczby

Zalety

  • Pokaźne zasoby naturalne
  • Elastyczny kurs walutowy
  • Niskie zadłużenie sektora instytucji rządowych i samorządowych

Wady

  • Wysokie uzależnienie od zasobów naturalnych
  • Słaby sektor bankowy
  • Wysokie zadłużenie zewnętrzne

Głowa państwa

  • Prezydent Nursułtan Nazarbajew

Rzef rządu

  • Premier Bakytżan Sagyntajew

Wybory prezydenckie

  • Kadencja 5-letnia; ostatnie wybory w kwietniu 2015

Wybory parlamentarne

  • Kadencja 5-letnia; ostatnie wybory w marcu 2016

Liczba ludności

  • 17 733 198

PKB per capita

  • USD 11,390

Grupa dochodowa

  • średnia-wyższa

Główne produkty eksportowe

  • Kondensaty olejowy i gazowy (48,8% wpływów na rachunku bieżącym), wyroby przemysłowe (10,1%), rudy i metale niezależne (7,7%), usługi transportowe (6,6%), żywność (2,9%) i turystyka (2,8 %)

Ocena ryzyka dla kraju

Kwestia sukcesji prezydenta a narastające niezadowolenie społeczne

Prezydent Nursułtan Nazarbajew - pełniący obowiązki od czasu utworzenia niepodległego państwa Kazachstanu w 1991 r. - został ponownie wybrany na pięcioletnią kadencję w kwietniu 2015 r. W marcu 2016 r. odbyły się wcześniejsze wybory parlamentarne, mające na celu potwierdzenie kontroli partii rządzącej nad legislaturą. W marcu 2017 r. parlament uchwalił poprawki konstytucyjne, celujące w przekazanie niektórych uprawnień prezydenta parlamentowi i rządowi. W rezultacie ich przyjęcia, obowiązki prezydenta koncentrują się głównie w obszarze polityki zagranicznej i bezpieczeństwa narodowego. Rząd odgrywa z kolei znaczącą rolę w zakresie kształtowania programów społecznych i gospodarczych, a parlament w formowaniu i nadzorowaniu gabinetu.

Scena polityczna była do tej pory bardzo stabilna, dlatego główne pytania dotyczą jedynie kwestii sukcesji starzejącego się prezydenta (który jest przecież kluczową postacią i symbolem stabilności politycznej kraju). Nazarbajew pozostaje bardzo popularny, zdobywając uznanie dzięki zapewnieniu stabilności politycznej, podnoszeniu standardu życia i powstaniu klasy średniej.

W obliczu pogorszenia się warunków gospodarczych w 2015 r., pojawiły się pierwsze oznaki społecznego niezadowolenia. Ponieważ system posiada obecnie mniejsze zasoby do podziału pomiędzy potężnymi elitami i klanami, mogą pojawić się także napięcia wewnątrz tej grupy społecznej. Co więcej, podobnie jak w innych krajach regionu, wzrastające wpływy islamu zaczynają niepokoić kręgi rządowe. Istnieją podejrzenia, że to właśnie ten trend zostanie wykorzystany jako pretekst dla zaostrzenia kontroli nad społeczeństwem obywatelskim.

Kazachstan - bliski sojusznik Rosji i członek Unii Eurazjatyckiej - stara się utrzymywać dobre stosunki z Rosją, Zachodem i Chinami. Interwencja Rosji na Ukrainie była jednak nerwowo obserwowana w Kazachstanie, gdzie około jedna piąta ludności ma rosyjskie pochodzenie etniczne. Stosunki z Chinami - kluczowym partnerem handlowym i inwestorem - są raczej dobre. Kazachstan wziął udział w projekcie Chin „One Belt, One Road”, jednak społeczeństwo pozostaje sceptyczne w stosunku do tej, politycznej, relacji. Przykładowo - w ubiegłym roku protesty (które są w Kazachstanie zjawiskiem rzadkim) - wybuchły po próbach zmiany kodeksu przez władze. Obawiano się, że te modyfikacje doprowadzą do znacznych prywatyzacji gruntów rolnych i otworzyłyby drzwi do przejmowania własności gruntów przez chińskich inwestorów.

Poprawia się perspektywa wzrostu, ale poważne wyzwania nadal istnieją

Po latach silnego wzrostu (średnio nieznacznie powyżej 7% pomiędzy rokiem 2000 a 2014 r.), gospodarka Kazachstanu doznała poważnego ciosu: gwałtowny spadek cen ropy naftowej (główne źródło dochodów) i kryzys gospodarczy w Rosji (i silna deprecjacja rubla), zbiegły się w czasie ze spowolnieniem gospodarczym w Chinach. W 2014 r. wszedł w życie pakiet stymulacyjny "Nurly Zhol", mający na celu rozwiązanie niektórych problemów, zwłaszcza tych, związanych z koniecznością generowania nowych miejsc pracy. Niemniej jednak, w miarę pogłębiania się kryzysu na świecie, wzrost PKB kraju spowolnił do 1,2% w 2015 r. i 1,1% w 2016 r. Według prognoz, w bieżącym roku wzrost realnego PKB osiągnie 2,5%, głównie dzięki wydobyciu ropy w rejonie Kaszagan.

Biorąc pod uwagę rozwój sektora naftowego i trwające już, ambitne reformy strukturalne, w nadchodzących latach perspektywy wzrostu prawdopodobnie poprawią się. Główne wyzwania pozostają jednak aktualne. Gospodarka jest w dużej mierze uzależniona od Chin i zasobów naturalnych, a zatem jest podatna na wahania cen towarów. Słaby sektor bankowy nie jest w stanie wspierać gospodarki i może zaważyć na stabilności finansów publicznych.

Ambitne reform systemowe

Obecnie w kraju trwa proces przejścia od silnie scentralizowanej gospodarki do gospodarki rynkowej, a środowisko biznesowe poprawia się mimo mizernego zaplecza. Korupcja nadal pozostaje wysoka - kraj zajmuje 131 pozycję w Indeksie Percepcji Korupcji w 2016 r., opracowanym przez Transparency International (ten sam poziom co Rosja i Ukraina). Warto jednak zaznaczyć, że Kazachstan znalazł się na 35 miejscu w raporcie Banku Światowego Doing Business w 2017 r., co oznacza znaczącą poprawę w stosunku do jej 51. pozycji w 2016 r. Kazachstan przystąpił także do WTO w listopadzie 2015 r.

Sektor publiczny nadal odgrywa dużą rolę w gospodarce, zwłaszcza w odniesieniu do zasobów naturalnych i górnictwa, co udowadnia chociażby wielkość krajowej spółki holdingowej Samruk Kazyna. W 2015 r. rząd uruchomił szeroko zakrojony program reform ("100 konkretnych działań") mający na celu poprawę efektywności administracji publicznej i praworządności, dywersyfikację gospodarki i zajęcie się wyzwaniami w zakresie zarządzania. Władze poinformowały także o dużym planie prywatyzacyjnym, mającym na celu zmniejszenie roli państwa w gospodarce.

Pogarszający się sektor zewnętrzny

Sektor naftowy, który w roku 2016 odpowiadał za prawie 50% wpływów na rachunku bieżącym (spadek z 60% w 2014 r.) i około 30% przychodów sektora publicznego w 2017 r. (spadek z prawie 50% w 2014 r.), znalazł się pod silną presją tym bardziej, że ceny ropy naftowej najprawdopodobniej utrzymają się na niskim poziomie przez dłuższy okres. Obecną produkcję ropy zdominowały dwa gigantyczne pola, Tengiz i Karachaganak, które odpowiadają za połowę całkowitej produkcji naftowej w Kazachstanie. Wydobycie surowca w innej lokalizacji – Kashagan - wznowiono w październiku 2016 r., po niemal 3-letniej przerwie. Wzrost wydobycia ropy naftowej spowodował wzmocnienie nacisków na Kazachstan i prób skłonienia kraju do zaangażowania się w ramach porozumienia OPEC.

W wyniku gwałtownego spadku cen ropy na rynku, trwającego od połowy 2014 r., w 2015 r. Kazachstan musiał zmierzyć się z pojawiającym się deficytem. Bardziej niepokojące było jednak to, że wpływy na rachunku bieżącym zmniejszyły się o połowę w latach 2013-2016, doprowadzając do gwałtownego pogorszenia zewnętrznego salda bieżącego. Spadły również kwoty importu, w szczególności dóbr trwałego użytku i towarów inwestycyjnych. Należy jednak wspomnieć, że w 2016 roku FDI w sektorze naftowo-gazowym znacznie wzrosły i prawdopodobnie pozostaną stosunkowo wysokie także w nadchodzących latach.

Rezerwy walutowe nieznacznie spadły. Wg. Nazarbajewa, Kazachstan wydał 28 mld USD na podtrzymywanie kursu tenge w ciągu ostatnich dwóch lat, podczas gdy łączne rezerwy banku centralnego i funduszu naftowego wyniosły 96 mld USD na koniec lipca br. W związku z tym, w sierpniu 2015 r. Bank Centralny podjął decyzję o uwolnieniu kursu waluty narodowej – tenge. Doprowadziło to do jej gwałtownej deprecjacji, o około 26% (zobacz wykres). Decyzja władz uwalniająca kurs waluty narodowej była spóźnioną, dramatyczną próbą ratowania gospodarki w warunkach pogarszającej się sytuacji społeczno-politycznej w Kazachstanie. Korekta polityki monetarnej wymuszona została przez czynniki zewnętrzne, przede wszystkim spadek cen ropy, na której wydobyciu opiera się gospodarka Kazachstanu. Od 2016 tenge ponownie wykazuje pozytywny trend – po wzroście do 13,6%, na koniec 2015 r., presja inflacyjna spadła. Ocenia się, że inflacja prawdopodobnie osiągnie poziom około 7,5% do końca 2017 roku.

Słabość sektora bankowego

Kiedy kraj dopiero wychodził z kryzysu bankowego z 2008 r., sektor ponownie został poważnie dotknięty problemami w 2015 r. Gwałtowna deprecjacja krajowej waluty (ponad 45% w stosunku do dolara w 2015 r.) i trudna sytuacja ekonomiczna doprowadziły do pogorszenia sytuacji. W całym sektorze niekorzystnie wpłynęło to na jakość aktywów i rentowność, a także wzrosły ponoszone przez banki koszty obsługi zagranicznego zadłużenia.

W grudniu 2016 r. Narodowy Bank Kazachstanu (NBK) interweniował w sprawie dwóch małych banków, ostatecznie zamykając jeden z nich. Doprowadziło to do przepływu depozytów do banków postrzeganych jako „bezpieczne”. Największy bank, Kazkommertzbank (KKB) znajdował się również w trudnej sytuacji i prawdopodobnie zostanie wykupiony przez Halyk - drugi co do wielkości bank kraju. Nowa spółka zgromadzi w swoich rękach blisko 40% aktywów całego sektora bankowego.

Trudności sektora bankowego nie pozostają bez konsekwencji dla gospodarstw domowych i przedsiębiorstw, ponieważ dostęp do kredytów jest bardzo ograniczony. Duże stopy procentowe powodują, że pożyczki są zbyt drogie dla wielu klientów indywidualnych i firm, co wiąże się w dużym stopniu z systemowym ryzykiem handlowym. Słaby sektor bankowy nie jest w stanie wspierać gospodarki w krótkim okresie i stanowi zagrożenie dla finansów publicznych.

Pomimo znacznego wzrostu deficytu budżetowego - do poziomu 6,3% w 2017 r. - zasoby sektora finansów publicznych są solidne. Poziom zadłużenia sektora instytucji rządowych i samorządowych jest niski i powinien pozostać stosunkowo stabilny (nieco powyżej 20% PKB w 2016 r.), nawet pomimo niedawnego wzrostu długu publicznego. Wielkość zadłużenia przedsiębiorstw państwowych jest trudna do oszacowania ze względu na brak przejrzystości i stanowi wyzwanie dla rządu, biorąc pod uwagę duże rozmiary ich działalności.

Spada ryzyko związane z  - ciągle znacznym - długiem zewnętrznym brutto

Wskaźnik zadłużenia zewnętrznego brutto rósł gwałtownie od 2013 r., a w 2016 r. osiągnął wysoki poziom, odpowiadający ponad 300% wpływów na rachunku bieżącym i 120% PKB. Ponieważ oczekuje się, że saldo na rachunku bieżącym poprawi się w 2017 r. wraz z wyższą produkcją ropy naftowej i eksportem, w kolejnych latach spodziewany jest stopniowy spadek wskaźników zadłużenia zagranicznego brutto (mimo, iż pozostanie on na – i tak - stosunkowo wysokim poziomie). Warto zaznaczyć, że wraz ze wzrostem zadłużenia zagranicznego, dramatycznie wzrósł także koszt jego obsługi sprawiając, że ryzyko finansowe w Katachstanie pozostaje na relatywnie wysokim poziomie.