Czynniki ryzyka i perspektywy

Kenia w ostatnich latach mocno się rozwija, ale wzrost napędzały głównie projekty infrastrukturalne, finansowane z pożyczek. Doprowadziło to do wzrostu podwójnego deficytu od 2005 r., a tym samym do wzrostu zadłużenia zewnętrznego. Jest to niepokojące tym bardziej, że wpływy z eksportu w tym kraju pozostają w stagnacji od 2013 r.

Ponadto w ostatnich miesiącach Kenia przechodzi przez burzliwy okres polityczny, ponieważ wybory prezydenckie w sierpniu 2017 r. zostały unieważnione, a opozycja odmówiła udziału w ponownej, październikowej elekcji. Nie przypuszcza się, że obecna sytuacja doprowadzi do przemocy i niepokojów natury politycznej na dużą skalę, jak miało to miejsce w 2007 r., a zatem wpływ tych zjawisk na gospodarkę także nie powinien być długotrwały. Polityczne zawirowania podważają jednak wiarygodność mandatu obecnego prezydenta, co może mieć negatywny wpływ na działalność nowego rządu i zdolność do przeprowadzenia reform gospodarczych.

Ze względu na rosnące zadłużenie zewnętrzne, Credendo zdecydowało się na obniżenie średnio- i długoterminowego ryzyka politycznego w Kenii do 6 kategorii (klasyfikacja OECD pozostaje w kategorii 6). Krótkoterminowa klasyfikacja ryzyka politycznego pozostaje w kategorii 4. Perspektywa średniego / wysokiego ryzyka jest uzasadniona ze względu na stosunkowo duży, krótkoterminowy dług, który wzrósł w ostatnich latach. Ryzyko handlowe pozostaje wysokie (kategoria C) ze względu na niepewne otoczenie polityczne i trudne otoczenie biznesowe kraju.

Fakty i liczby

Zalety

  • Zdywersyfikowana gospodarka
  • W ciągu ostatniej dekady gospodarka rosła w szybkim tempie
  • Duże inwestycje infrastrukturalne, mające na celu rozwiązanie „wąskich gardeł” eksportowych w długim okresie

Wady

  • Deficyt bliźniaczy ciąży na poziomie długu zewnętrznego
  • Stagnacja eksportu w ostatnich latach
  • Burzliwa sytuacja polityczna może w najbliższym odbić się na gospodarce

Głowa państwa i szef rządu

  • Uhuru Kenyatta (od kwietnia 2013 r.)

Opis systemu wyborczego

  • Wybory prezydenckie i parlamentarne co pięć lat, ostatnie w październiku 2017 r.

Populacja

  • 48,5 miliona

Dochód na jednego mieszkańca

  • 13380 USD

Grupa dochodu

  • Niższy średni dochód

Główne wpływy z eksportu

  • przelewy prywatne (22,7% wpływów na rachunku bieżącym), przetwórstwo (15,4%), transport (12,9%), herbata (10,0%), turystyka (6,0%), ogrodnictwo (5,5%), kawa (1,6%) )

Ocena ryzyka dla kraju

Kraj obciążony historią zakłóconych wyborów

Kenia jest niepodległa od 1963 roku i od tego czasu kraj ten jest względnie stabilny. Po prawie czterech dekadach rządów jednej partii, w Kenii przeprowadzono wolne wybory w 2002 roku. W polityce Kenii ważną rolę odgrywają grupy etniczne, a partie polityczne są w większości zorganizowane według linii etnicznych. Do wyborów partie polityczne organizują się w szerszych koalicjach, jednak koalicje te są stosunkowo niestabilne; nierzadko zdarza się, że strony zmieniają koalicje w trakcie kampanii i podczas trwającej elekcji.

W sierpniu 2017 r. odbyły się wybory, które zostały następnie uznane za nieważne przez Sąd Najwyższy. Powtórne wybory odbyły się w październiku 2017 r. i chociaż ponownie uczciwość głosowania była kwestionowana, urzędujący prezydent Uhuru Kenyatta został ogłoszony zwycięzcą przez komisję wyborczą. Odkąd w 2002 r. wprowadzono w Kenii wolne wybory, kraj ten cechowały liczne turbulencje związane z elekcjami. Przemoc polityczna wybuchła po spornych wyborach w 2007 r., a wybory w 2013 r. zostały zakwestionowane przez opozycję.

Wybory w 2007 r. cechowały powszechne oszustwa, ale mimo tego procederu ówczesny urzędujący prezydent Mwai Kibaki (który wystąpił przeciwko Odingi) został ogłoszony zwycięzcą. Przemoc międzyetniczna, która wybuchła po pośpiesznej inauguracji Kibaki, doprowadziła do śmierci 1200 osób, a 600 000 ludzi zmusiła do opuszczenia domów. Ze względu na przemoc, obecny prezydent Kenyatta i obecny wiceprezydent, którzy wówczas byli rywalami politycznymi, zostali postawieni przed Międzynarodowym Trybunałem Karnym. Zarzuty przeciwko obojgu zostały ostatecznie oddalone z powodu braku dowodów.

Mimo że Ruto i Kenyatta byli wcześniej zaciekłymi rywalami, zjednoczyli się przeciwko zarzutom ICC i utworzyli polityczny sojusz (Koalicja Jubileuszowa, która później stała się partią Jubilee), który wygrał wybory w 2013 roku. Podczas tych wyborów koalicja Jubileuszowa wystąpiła przeciwko Odingi. Kenyatta wygrał wybory 50,51% głosów. Odinga twierdził następnie, że wyniki zostały sfałszowane i choć próbował zakwestionować je w Sądzie Najwyższym, jego pozew został odrzucony.

Podczas wyborów w sierpniu 2017 r. Kenyatta (wspierany przez Ruto) ponownie wystąpił przeciwko Odindze. Kenyatta oficjalnie wygrał sierpniowe głosowanie z wynikiem 54,2%, jednak opozycja złożyła w Sądzie Najwyższym odwołanie twierdząc, że wybory zostały sfałszowane. Było to dużym zaskoczeniem, gdy Sąd Najwyższy w Kenii orzekł, że zorganizowane wybory faktycznie należy uznać za nieważne z powodu nieprawidłowości w procesie wyborczym. Zdaniem sądu, były one wystarczająco duże, aby zagrozić rzetelności głosowania. Doprowadziło to do nowych wyborów, które odbyły się 26 października. Odinga nie wziął w nich udziału twierdząc, że można spodziewać się kolejnych fałszerstw. Po wyborach Kenyatta został ogłoszony zwycięzcą z 98% głosów. Frekwencja wyniosła jednak tylko 38%, co razi w porównaniu do 80% w sierpniowych wyborach. Obecne napięcia w związku z wyborami sprawiły, że Kenia stała się mocno podzielona, a przemoc związana z wyborami doprowadziła już do śmierci nawet 80 osób. W rezultacie zwiększa się ryzyko dalszej przemocy w relacjach pomiędzy grupami etnicznymi. Niemniej jednak nie oczekuje się, że sytuacja się nasiliła w sposób znaczny - jak miało to miejsce po wyborach w 2007 r. Wówczas przemoc wystąpiła głównie między społecznościami Kikuju i Kalenjin, a te są obecnie zjednoczone w Jubileuszowej Partii Uhuru Kenyata. Niemniej jednak oczekuje się, że niska frekwencja i wątpliwa uczciwość wyborów  podważą wiarygodność mandatu Kenyatty podczas jego drugiej, pięcioletniej kadencji. Może ograniczyć to jego zdolność i chęć przeforsowania niezbędnych reform gospodarczych i konsolidacji fiskalnej.

W Kenii obowiązuje limit dwóch kadencji w wyborach prezydenckich. Obecnie uważa się, że Ruto będzie kandydatem w zaplanowanych na 2022 r. wyborach, a jeśli zostanie wybrany, prawdopodobnie będzie kontynuował rozwój Kenii oparty na infrastrukturze (plan, który Kenyatta obecnie wdraża). Biorąc pod uwagę wiek Odingi (obecnie ma 72 lata), obecne wybory były prawdopodobnie jego ostatnią szansą na prezydenturę.

Niepewność co do umowy handlowej z UE osłabia gospodarkę

Kenia jest członkiem Wspólnoty Wschodnioafrykańskiej (EAC) wraz z Burundi, Rwandą, Sudanem Południowym, Tanzanią i Ugandą. W ramach EAC jej członkowie dążą do integracji gospodarczej.
W 2010 r. Cła importowe między krajami EAC zostały wyeliminowane, a kraje powoli dążą do usunięcia barier pozataryfowych. W ostatnich latach EAC wynegocjował umowę o wolnym handlu z UE (umowa o partnerstwie gospodarczym lub EPA). Negocjacje zakończono w październiku 2014 r., ale chociaż umowa powinna zostać ratyfikowana do października 2016 r., jeszcze się to nie stało. Umowa o partnerstwie gospodarczym z UE musi zostać ratyfikowana przez wszystkich członków EAC, ale do tej pory zrobiły to tylko Kenia i Rwanda. Sprzeciw wobec porozumieniu zwiększył się, szczególnie w Tanzanii, ale także w Ugandzie. W Tanzanii sprzeciw wobec umowy wynika głównie z obaw, że tanzańskie firmy nie będą w stanie konkurować z firmami z UE, a rząd sprzeciwia się włączeniu zasad gwarantujących dostęp do podstawowych zasobów dla przedsiębiorstw z UE. Może się wydawać, że rozmowy utknęły w martwym punkcie, co ma poważne implikacje dla Kenii -jedynego kraju w EAC, który nie kwalifikuje się jako kraj najsłabiej rozwinięty (LDC). LDC mają bezcłowy i bezkontyngentowy dostęp do rynku UE w ramach programu "Wszystko oprócz broni". Biorąc pod uwagę, że Kenia nie jest już krajem najsłabiej rozwiniętym, ryzykuje utratę bezcłowego i bezkontyngentowego dostępu do rynku UE. Byłoby to problematyczne, biorąc pod uwagę znaczenie rynku UE dla Kenii. Około 22% całkowitego eksportu trafia do UE, przy czym eksport produktów eksportowanych do UE to eksport kawy i artykułów ogrodniczych. Obecnie Kenia nadal korzysta z bezcłowego i bezkontyngentowego dostępu do rynku UE, ale może się to skończyć, jeżeli EPA nie zostanie zrealizowana. Program "Wszystko oprócz broni" redukuje także motywację innych członków EAC do ratyfikowania umowy o partnerstwie gospodarczym z UE, ponieważ nadal są oni klasyfikowani jako kraje LDC.

Dodatkowe obawy co do zdolności eksportowej Kenii wynikają z faktu, że państwo traci udział w rynku w krajach EAC. Od 2013 r. wywóz towarów do krajów EAC zmniejszył się o prawie 20%, podczas gdy łączny import tych krajów wzrósł. Wynika to głównie z ograniczenia eksportu produktów rolnych i przetwórstwa. Powodem tego zjawiska jest zwiększona konkurencja ze strony eksporterów z Azji Wschodniej i Chin.

Wzrost gospodarczy wspierany przez inwestycje infrastrukturalne

Kenia intensywnie inwestuje w kilka dużych projektów infrastrukturalnych. Projekty te stanowią kluczową część polityki gospodarczej obecnego rządu. W maju 2017 r. zainaugurowano warty 3,8 mld USD projekt Mombasa-Nairobi Standard-Gauge Railway (SGR). W tym samym czasie Kenia zwiększa przepustowość portów w Lamu i Mombasie, buduje szereg dużych elektrowni, rozbudowuje sieć dróg i modernizuje wiele lotnisk. Projekty te są uruchamiane w świetle planu Vision 2030, który rozpoczął się w 2008 r. i zakłada ambitny cel - stworzenie z Kenii uprzemysłowionego państwa, osiągającego pułap średnich dochodów do 2030 r.

Duże projekty infrastrukturalne doprowadziły do dynamicznego wzrostu. Gospodarka Kenii wzrastała średnio o 4,9% w latach 2007-2016, niemniej jednak średni wzrost był niższy niż w większości innych krajów EAC (z wyjątkiem Burundi i Sudanu Południowego). W 2016 r. współczynnik wyniósł 5,8% łącząc się z silną ekspansją w sektorze budowlanym i elektroenergetycznym, pojawiło się także ożywienie w turystyce, będące główną siłą napędową wzrostu. W średnim okresie przewiduje się, że wzrost gospodarczy utrzyma się na poziomie około 6%, a inwestycje w infrastrukturę będą nadal stanowić silny czynnik wzrostu.

Ocenia się, że w 2017 roku wzrost będzie zależał od stopnia niepewności, związanej z wyborami, suszą na początku roku i brakiem dostępności kredytów. Limit stóp procentowych został wprowadzony w sierpniu 2016 r. w celu zaspokojenia wysokich kosztów finansowania. Jednak zamiast obniżać stopy procentowe, zmniejszano liczbę kredytów komercyjnych. Oczekuje się, że zmiana stopy procentowej zostanie zmieniona lub anulowana, ale najprawdopodobniej nastąpi to dopiero po objęciu urzędu przez nowy rząd, a zatem zanim to nastąpi, czynnik ten będzie nadal wywierał presję na wzrost gospodarczy w krótkim okresie.

Inwestycje w infrastrukturę doprowadziły do podwójnego deficytu i wyższych poziomów zadłużenia

Rachunek bieżący wykazuje deficyt od 2004 r. (od 2005 roku podwójny). Historycznie deficyt na rachunku bieżącym był od zawsze duży i wynosił średnio 7% PKB w okresie 2007-2016.            Coraz większy deficyt na rachunku obrotów bieżących wynika głównie z importu towarów związanych z infrastrukturą i dotąd był finansowany głównie z zewnętrznych pożyczek (średnio około 77%) oraz w mniejszym stopniu z bezpośrednich inwestycji zagranicznych (średnio około 22%).

W 2016 r. deficyt na rachunku bieżącym (w tym oficjalne transfery) zmniejszył się do 5,4% PKB w porównaniu z 10,4% w 2014 r. Ze względu na niskie ceny ropy naftowej i niższy import towarów związanych z inwestycjami. Przewiduje się, że w najbliższych latach deficyt na rachunku obrotów bieżących wzrośnie, głównie z powodu spodziewanego znacznego wzrostu importu.

Zaletą gospodarki Kenii jest to, że jest ona stosunkowo zróżnicowana. Kenia nie polega na eksporcie zasobów naturalnych, jak robi to większość innych krajów subsaharyjskich, dzięki czemu jest mniej podatna na obniżki cen towarów. Głównymi źródłami przychodów na rachunku bieżącym w Kenii są transfery prywatne (stanowiące ponad 20% wpływów), towary wyprodukowane, usługi transportowe, herbata, turystyka, ogrodnictwo i kawa. Oczekuje się, że poprawa sytuacji w zakresie bezpieczeństwa po atakach terrorystycznych w latach 2013-2014 doprowadzi także do zwiększenia wpływów z turystyki.

Deficyt fiskalny jest coraz większy od 2005 r. ze względu na duży program inwestycji publicznych. Deficyty w latach 2006-2008 wynosiły około -2,6% PKB, ale w latach 2014-2016 wzrosły średnio do -8,1% PKB. W 2016 r. deficyt fiskalny wyniósł 8,7% PKB. MFW planuje stopniowe zmniejszanie deficytu fiskalnego w kierunku pułapu deficytu EAM, czyli o 3% do 2021 r. (co jest oceniane jako prognoza optymistyczna). Ze względu na koszt ponownych wyborów i późniejsze napięcia polityczne w kraju, ocenia się, że mogą pojawić się dalsze wydatki. Co więcej, kryzys polityczny może doprowadzić do odroczenia zapowiedzianej konsolidacji fiskalnej.

Duże deficyty fiskalne zwiększyły dług publiczny, z 43,9% PKB w 2012 r. do 52,6% na koniec 2016 r. Większość zewnętrznego długu publicznego jest spłacana na warunkach preferencyjnych, jednak warunki koncesjonowania nowego zewnętrznego długu publicznego stały się mniej korzystne dla Kenii, a nowe zadłużenie ma coraz krótszą zapadalność.

Oprócz wzrostu zadłużenia publicznego, zadłużenie zagraniczne brutto również znacznie wzrosło, co doprowadziło do zwiększenia także kosztu jego obsługi. Podczas gdy w 2007 roku zadłużenie stanowiło około 20% PKB i 70% wpływów z rachunków bieżących, do końca 2016 roku zwiększyło się ono do ponad 40% PKB. Bardziej niepokojące jest jednak to, że wskaźnik zadłużenia zewnętrznego w stosunku do rachunków bieżących wzrósł do blisko 220%. Przewiduje się, że w 2017 r. wyniesie on ponad 230%, a do 2019 r. wzrośnie do 240%. MFW ocenia, że w perspektywie długoterminowej dług zewnętrzny Kenii będzie nadal rosnąć.
To naprowadza nas na najważniejsze zjawisko związane z kenijską historii wzrostu, a mianowicie silny wzrost PKB, wynikający głównie z zewnętrznych pożyczek, który nie spowodował równie silnego wzrostu wpływów eksportowych tego kraju. W latach 2000-2012 dochody eksportowe Kenii rosły intensywnie w tempie około 12% rocznie. Jednak od 2013 r. odnotowano w tym zakresie stagnację i wzrost o mniej niż 1% w przedziale 2013-2016. Jednocześnie, dług zewnętrzny wzrósł o około 20% rocznie w ujęciu nominalnym, co wyjaśnia wysoki stosunek zadłużenia zewnętrznego do rachunków bieżących. Tendencja ta rodzi pytanie, w jaki sposób kraj będzie w stanie bilansować narastające zadłużenie zagraniczne. Mając na uwadze wszystkie powyższe przesłanki, Credendo zdecydowało się na obniżenie średnio- i długoterminowej klasyfikacji ryzyka politycznego do kategorii 6.